Had je geen werk, geen vaste woonplaats en geen middelen van bestaan? Dat werd je tot 1993 naar Wortel- of Merksplas-Kolonie gestuurd. Tienduizenden landlopers werden hier verplicht tewerk gesteld in een gezonde groene omgeving. Zo zouden zij heropgevoed worden tot brave en hardwerkende burgers. Help mee om de persoonlijke dossiers van deze landlopers te ontsluieren en ontdek zo of ook jouw voorvader in de Kolonie verbleef.

Waren uw voorouders ook landlopers?

Had u geen werk, geen vaste woonplaats en geen middelen van bestaan? Dan kon u tot 1993 naar Wortel- of Merksplas-Kolonie worden gestuurd. Tienduizenden papieren dossiers van landlopers zijn nu digitaal toegankelijk gemaakt voor onderzoekers en het brede publiek.


Landloperskolonie?

De Koloniën van Weldadigheid ontstonden aan het begin van de 19e eeuw als ambitieus sociaal experiment in het huidige Nederland en België. Wortel werd als vijfde Kolonie opgericht, Merksplas als zevende. Arme stedelingen werden naar deze uithoek van de huidige provincie Antwerpen gestuurd om er het land en de bossen te bewerken. 


Na de Belgische onafhankelijkheid werden Wortel- en Merksplas-Kolonie overheidsinstellingen waar landlopers en bedelaars verplicht naartoe gestuurd werden. Tot 1993 werden er in de loop der jaren tienduizenden landlopers tijdelijk verplicht tewerkgesteld in een gezonde groene omgeving. Zo wilde de overheid deze landlopers heropvoeden tot 'brave' en 'hardwerkende' burgers.


Het verblijf van elke landloper werd zorgvuldig geregistreerd in een inlichtingenfiche. Die bevat de voornaamste informatie over deze persoon, waardoor de fiches vandaag een interessante bron zijn voor wie op zoek gaat naar sporen van familieleden die ooit in Wortel of Merksplas verbleven. Het uitgestrekte archief van de Rijksweldadigheidskolonies Wortel en Merksplas wordt bewaard in het Rijksarchief in Antwerpen.


De kracht van samenwerking

Om de documenten eenvoudiger en sneller raadpleegbaar te maken, sloeg Kempens Landschap de handen in elkaar met het Rijksarchief Antwerpen-Beveren, het Gevangenismuseum van Merksplas, Erfgoed Noorderkempen en het Stedelijk Museum Hoogstraten. Samen gingen ze met het dossier Dwaallichten op zoek naar projectsteun binnen het Cultureelerfgoeddecreet. In 2018 kende de Vlaamse overheid een bijdrage toe van 44.500 euro voor dit project, waarna de digitalisering kon beginnen.


“Honderden vrijwilligers werkten van thuis uit mee aan dit project. Ze verwerkten de gedigitaliseerde inlichtingenfiches in een online databanksysteem. Hierin staat heel wat boeiende informatie over het leven van de landlopers, hun familie en hun herkomst.” - Kathleen Helsen, gedeputeerde van de provincie Antwerpen en covoorzitter van Kempens Landschap


Zoek uw voorouders

Alle verzamelde data – in totaal gaat het om 270.050 opsluitingen of grosso modo 55.182 personen – is nu publiek toegankelijk gemaakt via een zoekmodule op www.kolonie57.be/zoek-je-voorouders


Hiermee wordt een schat aan nieuwe informatie prijsgegeven. U kunt niet alleen zoeken op familienaam of woonplaats, maar evengoed op periode van de veroordeling en zelfs op het beroep van de landlopers.


Foto's: Bezoekerscentrum Kolonie 5-7 © Raf Ketelslagers

Contactloos betalen


Bij je bezoek aan het Gevangenismuseumkan je vanaf heden ook contactloos betalen met behulp van Payconiq. Deze app, die je gratis kan downloaden op je smartphone, is overal bruikbaar.

Door de Rode Antraciet vzw werden QR-codes aangebracht langs twee uitgestippelde wandelwegen van ca 5 km op het landlopersdomeinvan Merksplas en Wortel. Tijdens de maanden mei en juni kan je er een QR-code inscannen en genieten van droeve, grappige en hoopgevende gedichten van gedetineerden. Altijd verrassend! 

 

De Wortelse wandeling start aan De Klapekster, het bezoekerscentrum van Natuurpunt, Kolonie 41, Wortel.

De wandeling in Merksplas-Kolonie volgt de route van het Vagebondjespad. 

Ze start aan brasserie Colonie 7, Kapelstraat 10, Merksplas. De eerste QR-code vind je aan de wegwijzer naar het Gevangenismuseum

40d-kalender


Zolang de voorraad strekt, kan je in het Gevangenismuseum gratis meenemen: een 40 dagen-kalender, met op elk "datumblaadje" een Kempens verhaaltje, en een pakketje van 10 wenskaarten, allebei aangeboden ter gelegenheid van de Erfgoeddag.

Van Quickenborne op bezoek


Onlangs bracht Vincent van Quickenborne, minister van justitie,  een bezoek aan de strafinrichting van Merksplas. Hij had vooral aandacht voor de gevangenen die door de rechter ontoerekeningsvatbaar werden verklaard, dit zijn de zgn. geïnterneerden. De minister beloofde beterschap. Er komen extra middelen voor de infrastructuur en voor personeel. Tegelijkertijd worden er nog drie nieuwe Forensisch Psychiatrische Centra opgericht, zodat er in 2026 geen 'geïnterneerden' meer in de gevangenissen aanwezig zijn, zo beloofde hij.

Of hij ook oog en oor had voor het toeristisch erfgoedaspect van het domein is niet bekend. We weten alvast dat hij nu de weg kent